Muzeum Budownictwa Ludowego (Skansen) w Sanoku

Rozciągający się na 38 hektarach u podnóża Białej Góry, tuż przy Sanie, skansen w Sanoku to największe muzeum etnograficzne tego typu w Polsce. Pierwsze założone po wojnie, a dziś gromadzące ponad 180 drewnianych obiektów przeniesionych z Podkarpacia i pogranicza polsko-ruskiego. To nie tylko zbiór starych chat i cerkwi – to miejsce, gdzie wciąż toczy się życie galicyjskiego miasteczka, a w warsztatach rzemieślniczych można zobaczyć, jak dawniej powstawał chleb, meble czy zegarki.

Warto przyjechać tu nie dla haczyka w liście „must see”, ale dlatego, że to jedno z nielicznych miejsc, gdzie architektura drewniana z XVI-XIX wieku została uratowana przed zapomnieniem i pokazana w sposób, który nie nudzi.

Historia skansenu – od powojennego ratowania do muzealnej potęgi

Muzeum Budownictwa Ludowego powstało w 1958 roku z konieczności. Po wojnie kultura ludowa południowo-wschodniej Polski była na skraju zagłady – wysiedlenia, zniszczenia wojenne, opuszczone wsie. Aleksander Rybicki, pierwszy dyrektor placówki, wraz z wojewódzkim konserwatorem zabytków Jerzym Turem zaczęli ratować to, co się dało. Pierwszym obiektem przeniesionym do skansenu była XVII-wieczna chałupa z Dąbrówki Ruskiej z 1681 roku, z wyrytem na belce „tragarzem” – rodzajem drewnianej konstrukcji nośnej.

Oficjalne otwarcie nastąpiło 24 lipca 1966 roku. Wtedy skansen miał zaledwie kilka budynków. Dziś to kompleks, który rocznie odwiedza około 140 tysięcy turystów z Polski i zagranicy. Co istotne, sanockiemu muzeum przyznano w latach 70. status samodzielnej placówki naukowej – pierwszej w historii polskiego muzealnictwa ze statutem skansenowskim. Ten dokument stał się później wzorem dla innych parków etnograficznych w kraju.

Muzeum w Sanoku było pierwszym miejscem w Polsce, gdzie powstała stacja doświadczalna do badań nad konserwacją drewna zabytkowego. Do dziś działają tu pracownie konserwatorskie zajmujące się ratowaniem mebli, ikon, tkanin i metalu.

Co zobaczyć w skansenie – od galicyjskiego rynku po zabytkowe cerkwie

Zwiedzanie zaczyna się od przedpola, dostępnego bezpłatnie. Stoi tu 300-letni spichlerz, w którego wnętrzu działa restauracja serwująca regionalne potrawy. Dalej, przez XIX-wieczny dworek Stupnickich – zwany „kocim dworkiem” – wchodzi się na główny teren muzeum. To w tym budynku mieści się kasa, toalety i sklepik z pamiątkami.

Serce skansenu to galicyjski rynek otoczony 28 drewnianymi budynkami. Nie są to puste dekoracje – w środku toczy się życie dawnego miasteczka. Można zajrzeć do zakładu krawieckiego, warsztatu zegarmistrzowskiego, pracowni fotografa czy stolarni. Wszystko urządzone tak, jakby mieszkańcy wyszli na chwilę i zaraz wrócą.

Poza rynkiem teren podzielony jest na sektory etnograficzne odpowiadające przedwojennym grupom ludnościowym: Pogórzanie zachodni i wschodnie, Bojkowie, Łemkowie, Dolinianie. W każdym sektorze stoją typowe dla danej grupy domy mieszkalne, zagrody, budynki gospodarcze.

Drewniane świątynie – architektoniczne perły skansenu

Na terenie muzeum znajdują się cztery zabytkowe obiekty sakralne. Trzy cerkwie greckokatolickie: z Grąziowej (1731 r.), z Ropek (1801 r.) i z Rosolina (1750 r.) oraz kościół rzymskokatolicki pw. św. Mikołaja Cudotwórcy z Bączala Dolnego z 1667 roku. Cerkiew z Grąziowej, choć pochodzi spod Birczy, trafiła do sektora bojkowskiego ze względu na archaiczną konstrukcję zbliżoną do świątyń z polskich Bieszczadów.

Warto zwrócić uwagę na dwór ze Święcan z 1861 roku, malowniczo położony na wzniesieniu w sektorze Pogórzan zachodnich. To przykład architektury dworskiej, która stanowi kontrast dla chłopskich chat.

Galeria Ikony Karpackiej – ukryty skarb muzeum

Niewielu wie, że w skansenie mieści się jedna z najlepszych i największych w Polsce ekspozycji malarstwa cerkiewnego. Galeria Ikony Karpackiej prezentuje dzieła z XVI-XIX wieku – to nie tylko lekcja historii sztuki, ale także świadectwo wielokulturowości regionu. Ikony pochodzą z cerkwi, które nie przetrwały lub zostały zdewastowane. Tutaj dostały drugie życie.

Muzeum wydaje dwa czasopisma naukowe: „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku” (od 1966 r.) oraz „Acta Scansenologica” – jedno z nielicznych periodyków w Europie poświęconych wyłącznie muzealnictwu skansenowskiemu.

Dla kogo jest ten skansen?

Muzeum sprawdzi się dla rodzin z dziećmi – zwłaszcza tych, które chcą pokazać dzieciom, jak wyglądało życie przed erą smartfonów. Dzieci do 7 lat wchodzą bezpłatnie. Dla miłośników architektury drewnianej i etnografii to obowiązkowy punkt, ale też osoby szukające spokojnego miejsca na spacer znajdą tu kilometry ścieżek między zabytkami, z widokami na San i okoliczne wzgórza.

Na terenie parku organizowane są imprezy plenerowe, w tym słynny Jarmark Folklorystyczny odbywający się od 45 lat oraz festiwal muzyki folkowej. Wtedy skansen tętni życiem, a frekwencja sięga tysięcy osób.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Ceny biletów:

• Bilet normalny: 27 zł
• Bilet ulgowy (uczniowie, studenci, nauczyciele, emeryci): 17 zł
• Dzieci do 7 lat: bezpłatnie
• Każdy poniedziałek: wstęp bezpłatny w godzinach 8:00-12:00

Godziny otwarcia:
Wystawy stałe i czasowe czynne od 1 maja do 30 października, od wtorku do niedzieli w godzinach 9:00-16:30. Poniedziałki: 8:00-12:00 (wstęp bezpłatny). Przedpole skansenu dostępne bezpłatnie w godzinach otwarcia muzeum.

Zwiedzanie z przewodnikiem:
Koszt przewodnika dla grupy do 25 osób to 100 zł. Czas zwiedzania z przewodnikiem wynosi około 2,5 godziny. Rezerwacji można dokonać telefonicznie: +48 13 493 01 77 lub +48 13 463 16 72.

Dojazd i parking:
Adres: ul. Rybickiego 3, 38-500 Sanok. Bezpłatny parking znajduje się bezpośrednio przy wejściu do muzeum. Z centrum Sanoka dojazd zajmuje kilka minut samochodem – z ulicy Staszica (droga nr 28) należy skręcić w ulicę prowadzącą do skansenu.

Ile czasu przeznaczyć na zwiedzanie?
Minimum 2,5-3 godziny, jeśli chce się zobaczyć wszystko bez pośpiechu. Teren jest duży – 38 hektarów – więc warto mieć wygodne buty. Dla osób, które chcą tylko przejść się po galicyjskim rynku i zajrzeć do kilku obiektów, wystarczy godzina-półtorej.

Muzeum posiada stanowisko archeologiczne zlokalizowane na skraju terasy nadzalewowej, z którego rozciąga się widok na całe miasto Sanok.

Skansen w Sanoku to miejsce, które udowadnia, że muzea na wolnym powietrzu nie muszą być nudne. Zamiast suchych tablic informacyjnych dostajemy żywe wnętrza, zamiast pustych budynków – opowieść o tym, jak żyli nasi przodkowie. I choć brzmi to jak frazes, tutaj naprawdę działa.