Makieta historyczna Krosna przy zabytkowej studni

W samym centrum krośnieńskiego Rynku, na zabytkowej studni, znajduje się coś co sprawia, że przechodnie zatrzymują się i schylają nad brązową płytą. To największa makieta miasta w Polsce – odlana z brązu, waży około 800 kilogramów i pokazuje Krosno takim, jakim było ponad 400 lat temu. Dla każdego, kto lubi historię podaną w przystępnej formie, to idealne miejsce na rozpoczęcie zwiedzania miasta.

Makieta wykonana w formie rzeźby z brązu o średnicy 290 cm jest przestrzennym modelem wzgórza starówki Krosna z przełomu XVI i XVII wieku. Co ciekawe, pełni jednocześnie funkcję pokrywy studni, która od wieków stała w tym miejscu. Studnia została odnowiona specjalnie na potrzeby tego projektu, bo wcześniej regularnie musiała być czyszczona z wandalizmu.

Spojrzenie na Krosno sprzed wieków

Makieta odzwierciedla wizerunek miasta zamieszczony w dziele G. Brauna i F. Hogenberga „Miasta Świata” – słynnej XVI-wiecznej publikacji kartograficznej. To nie jest jednak dokładna kopia ryciny. Zbudowana na opisach historycznych i archeologów, pokazuje syntetyczny obraz miasta z tamtego okresu.

Na makiecie widać wszystko to, co stanowiło o potędze Krosna w jego złotych czasach. Historyczna rekonstrukcja zabudowy miejskiej wraz z fortyfikacjami zawiera jedenaście kluczowych budynków: Rynek z zabudową, ratusz renesansowy, dom wójtowski, kolegium i kościół jezuitów, kościół farny, wieża dzwonnica farna, kościół oo. Franciszkanów, Muzeum Podkarpackie (dawny Pałac Biskupi), brama Krakowska, brama Węgierska, synagoga oraz Muzeum Rzemiosła (dawna Fabryka Zegarów Wieżowych).

Niektóre budynki na makiecie prezentują się inaczej niż obecnie. Część prezentowanych obiektów już dzisiaj nie istnieje. Można tu zobaczyć nieistniejący już renesansowy ratusz, barokowy kościół jezuitów czy synagogę – budowle, które zniknęły z krajobrazu miasta, ale wciąż żyją w jego historii.

Szczególnie interesujące jest porównanie makiety z tym, co widać wokół. Po obejrzeniu modelu warto ruszyć w spacer po Rynku i sprawdzić, które budynki przetrwały, a które zniknęły bezpowrotnie. To trochę jak gra w detektywa – szukanie śladów przeszłości w obecnym układzie miasta.

Jak powstała największa makieta miasta w Polsce

Wykonawcą makiety jest artysta rzeźbiarz Kamil Słowik ze Starego Zamościa, absolwent ASP w Krakowie, a odlew powstał w odlewni Art-Odlew w Opolu. Proces tworzenia był skomplikowany i czasochłonny.

Najpierw powstał projekt rysunkowy, później została ustalona skala – 1:200. Wszystkie budynki są w tej samej skali. Większość z nich została wykonana w plastelinie rzeźbiarskiej, później przygotowano modele, czyli formy silikonowe, a z nich wykonano odlewy z wosku, a następnie z metalu.

Makieta została wyniesiona poza poziom studni, aby widok starego miasta był wygodniejszy dla obserwatora, a napisy czytelne. To przemyślane rozwiązanie – nie trzeba się schylać do ziemi, żeby przyjrzeć się detalom.

Dostępność dla wszystkich zwiedzających

Twórcy zadbali o to, by makieta była dostępna naprawdę dla każdego. Makieta posiada część opisową w języku polskim, angielskim i słowackim oraz w alfabecie Braille’a. Nowa atrakcja na krośnieńskim rynku została przystosowana do potrzeb osób niewidomych. Za pomocą dotyku mogą oni zobaczyć, jak wygląda najstarsza przestrzeń miasta Krosna.

Obiekty zostały opisane w legendzie w formie piktogramów, co ułatwia identyfikację poszczególnych budynków. Makieta jest specjalnie podświetlona a nad jej bezpieczeństwem „czuwają” kamery znajdujące się w różnych miejscach rynku.

Dla kogo jest ta atrakcja

Makieta sprawdza się doskonale jako punkt startowy zwiedzania Krosna. Rodziny z dziećmi zatrzymują się tu chętnie – dzieciaki lubią szukać poszczególnych budynków i porównywać je z tym, co widzą wokół. To konkretna, namacalna historia, nie abstrakcyjne opowieści z przewodnika.

Miłośnicy historii i architektury znajdą tu punkt odniesienia do dalszego zwiedzania. Po obejrzeniu makiety łatwiej zrozumieć układ starego miasta, zobaczyć gdzie przebiegały mury obronne, gdzie stały bramy. Seniorzy często spędzają tu sporo czasu, wspominając jak miasto wyglądało w ich młodości i porównując zmiany.

Nawet jeśli ktoś nie jest specjalnie zainteresowany historią, sama makieta robi wrażenie jako obiekt artystyczny. Brązowa rzeźba o takiej skali, z dbałością o detale – to po prostu ładnie wygląda i dobrze komponuje się z otoczeniem Rynku.

Praktyczne informacje o zwiedzaniu

Makieta znajduje się na Rynku w Krośnie, dokładnie na zabytkowej studni między dwoma drzewami. Jest dostępna bezpłatnie przez całą dobę – nie ma żadnych godzin otwarcia, bo to obiekt na otwartej przestrzeni. Można ją oglądać o każdej porze dnia i nocy.

Dojazd: Najwygodniej zaparkować na płatnym parkingu przy stadionie (ul. Siedleckiego). Stamtąd wystarczy przejść przez ulicę i wejść po schodach – już jest się na starówce. Parking kosztuje kilka złotych za godzinę. Można też dojechać pociągiem – Krosno ma bezpośrednie połączenie m.in. z Krakowem, a z dworca do Rynku to około 10-15 minut spaceru.

Ile czasu przeznaczyć: Na samo obejrzenie makiety wystarczy 10-15 minut, ale warto poświęcić jej więcej uwagi, jeśli planuje się potem spacer po mieście. Dobrze jest najpierw dokładnie przyjrzeć się modelowi, zapamiętać rozkład budynków, a potem ruszyć tropem historii. Wtedy zwiedzanie Krosna nabiera zupełnie innego wymiaru.

Ciekawostki i kontekst historyczny

Makieta została wykonana w ramach projektu „Spojrzenie w przeszłość dziedzictwo historyczno-kulturowe Krosna i Presova”, który był współfinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz budżetu państwa w ramach Programu Współpracy Transgranicznej Interreg V-A Polska – Słowacja 2014-2020. Koszt wykonania samej makiety wyniósł 220 tys. zł, z czego dofinansowanie około 176 tys. zł.

Projekt nie ograniczał się tylko do stworzenia makiety. W ramach projektu przeprowadzono ponad 50 lekcji muzealnych z zakresu historii i kultury miasta dla uczniów klas V-VII krośnieńskich szkół podstawowych, quiz o Krośnie oraz konkurs plastyczny. Makieta miała być i jest narzędziem edukacyjnym, nie tylko ozdobą.

Krosno w XVI i XVII wieku, które przedstawia makieta, to miasto w szczycie świetności. Nazywano je wówczas „małym Krakowem” ze względu na bogactwo i renesansową architekturę. Fortyfikacje z siedmioma basztami, dwie bramy wjazdowe, liczne kościoły i klasztory – wszystko to świadczyło o znaczeniu miasta na mapie ówczesnej Polski.

Warto zwrócić uwagę na detale wykonania. Każdy budynek został odtworzony z dbałością o proporcje i charakterystyczne elementy architektoniczne. Widać wieże kościelne, dachy kamienic, układ ulic. To nie jest uproszczony schemat, tylko prawdziwe dzieło sztuki odlewniczej.

Co jeszcze warto zobaczyć w okolicy

Makieta to doskonały punkt wyjścia do zwiedzania krośnieńskiej starówki. W promieniu kilkudziesięciu metrów znajduje się Bazylika Kolegiacka Świętej Trójcy z gotyckim wnętrzem, renesansowe kamienice z arkadowymi podcieniami, Muzeum Podkarpackie w dawnym Pałacu Biskupim czy Centrum Dziedzictwa Szkła.

Tuż obok makiety działa Informacja Turystyczna (ul. Blich 1), gdzie można zaopatrzyć się w mapki i dowiedzieć się o Krośnieńskiej Karcie Turysty – jeśli ktoś planuje zwiedzać więcej miejsc w mieście, karta pozwala sporo zaoszczędzić na biletach wstępu.

Sam Rynek to przyjemne miejsce na odpoczynek. Są tu ławki, drewniane leżaki, kilka restauracji i kawiarni. Można usiąść, napić się kawy i poobserwować życie miasta, które – mimo bogatej historii – wciąż tętni codziennym rytmem.