Cerkiew w Hańczowej lub Bartnem (Łemkowszczyzna)

W sercu Beskidu Niskiego, wzdłuż doliny Ropy, stoją dwie drewniane cerkwie które opowiadają historię Łemkowszczyzny lepiej niż niejeden przewodnik. Cerkiew w Hańczowej i dwie świątynie w Bartnem to nie tylko zabytki architektury – to miejsca naznaczone dramatem wysiedleń, powrotów i uporczywej walki o zachowanie tożsamości.

Warto tu zajrzeć nie dla galki, tylko dlatego że te budowle stoją w miejscach gdzie historia wciąż jest żywa. W Bartnem Łemkowie mówią między sobą po łemkowsku, a cerkwie działają, nie są tylko martwymi eksponatami.

Cerkiew w Hańczowej – ocalona przed rozbiórką

Drewniana cerkiew pod wezwaniem Opieki Matki Bożej w Hańczowej została wzniesiona w pierwszej połowie XIX wieku, choć dokładna data budowy pozostaje zagadką. Jedne źródła wskazują na 1871 rok jako moment gruntownej przebudowy, inne mówią o wcześniejszym powstaniu nawy i prezbiterium. Pewne jest jedno – masywna wieża z pochyłymi ścianami pochodzi jeszcze z XVIII stulecia i jest najstarszą częścią całego kompleksu.

Cerkiew reprezentuje młodszy wariant typu północno-zachodniego drewnianych cerkwi łemkowskich. Składa się z trzech części: prezbiterium i nawy w konstrukcji zrębowej oraz wieży słupowo-ramowej z babińcem. Na izbicy wieży można zobaczyć malowane tarcze zegarowe – taka dekoracja pojawia się na kilku innych cerkwiach w Beskidzie Niskim i stanowi charakterystyczny element lokalnej tradycji.

Historia tej świątyni po 1947 roku to historia typowa dla całej Łemkowszczyzny, choć z lepszym zakończeniem niż większość. Po akcji „Wisła” cerkiew przejęli katolicy obrządku łacińskiego, ale nie była używana i szybko popadała w ruinę. W 1956 roku podjęto decyzję o rozbiórce, a ikonostas wywieziono do składnicy w Łańcucie.

Pod podłogą nawy odkryto w latach 60. XX wieku kamienne fundamenty jeszcze starszej cerkwi z XVI lub XVII wieku. Nie wiadomo czy była drewniana czy murowana – badania nie były wystarczająco dokładne żeby to rozstrzygnąć.

Ratunkiem okazała się polityczna odwilż. Kilka rodzin łemkowskich wróciło z Ziem Zachodnich i własnymi siłami przystąpiło do remontu. Wymieniali przegniłe drewno, zabezpieczali dach, robili co mogli przy minimalnych środkach. W 1958 roku utworzono w Hańczowej parafię prawosławną – pierwszą taką po powrocie Łemków w Beskid Niski. Remont trwał faktycznie do końca lat 60., a ikonostas powrócił jeszcze później, po wieloletniej i nieudolnej konserwacji która zabrała go z Hańczowej do Łańcuta, potem do Warszawy, znów do Łańcuta, do Jarosławia i w końcu z powrotem.

Pamięć o wysiedleniach

Na zewnętrznej ścianie cerkwi wisi brązowa tablica pamiątkowa z dwujęzycznym napisem, poświęcona wypędzonym z Łemkowszczyzny. Zawieszona została w 1997 roku, w pięćdziesiątą rocznicę akcji „Wisła”. Przy tej samej ścianie stoi granitowy krzyż z 1988 roku, upamiętniający tysiąclecie chrztu Rusi. Na ramionach krzyża widnieje cyrylica, a w cokole z otoczaków wmurowano marmurową płytkę z reliefem przedstawiającym świętą Olgę i świętego Włodzimierza.

Te elementy nie są przypadkowe. Łemkowie dbają o pamięć, ale bez nadmiernego patosu – po prostu ważne jest żeby pamiętać skąd się przyszło i co się straciło.

Bartne – wieś dwóch cerkwi i kamieniarzy

Bartne to wyjątkowe miejsce na mapie Łemkowszczyzny. Wieś nadal zamieszkana głównie przez Łemków, którzy między sobą posługują się własnym językiem. I co ciekawe – stoją tu dwie cerkwie pod tym samym wezwaniem świętych Kosmy i Damiana.

Starsza cerkiew greckokatolicka powstała w 1842 roku, choć dolne partie wieży mogą pochodzić jeszcze z XVIII wieku. Po wysiedleniu ludności w 1947 nie była użytkowana i zaczęła niszczieć. Od 1968-1970, po gruntownym remoncie, funkcjonuje jako filia Muzeum Okręgowego w Gorlicach. To drewniana, trójdzielna świątynia z izbicami nad nawą i prezbiterium, pokryta gontem. Reprezentuje typ północno-wschodni cerkwi łemkowskich w młodszym wariancie.

Młodsza cerkiew prawosławna wyrosła w 1928 roku w czasach tak zwanej „schizmy tylawskiej”, kiedy część Łemków przeszła z grekokatolicyzmu na prawosławie. Po powrocie wysiedlonych w 1956 roku ta świątynia znów zaczęła pełnić funkcje liturgiczne i działa do dziś.

Centrum kamieniarstwa łemkowskiego

Bartne słynęło jako największy ośrodek ludowego kamieniarstwa łemkowskiego, z tradycjami sięgającymi XVII wieku. Centrum działało aż do 1947 roku, kiedy akcja „Wisła” położyła kres tej działalności.

Przy starszej cerkwi stoi kamienny spichrz plebański z XIX wieku, w którym urządzono ekspozycję poświęconą historii miejscowego kamieniarstwa. Można tam zobaczyć narzędzia, archiwalne fotografie i wyroby miejscowych rzemieślników – kamienie żarnowe, żarna ręczne, krzyże. Na zachód od cerkwi stoi drewniany pobijak, którym obrabiano kamień.

Na łemkowskim cmentarzu przycerkiewnym w Bartnem stoją kamienne nagrobki wykonane przez miejscowych kamieniarzy. To żywy dowód kunsztu rzemieślników, którzy przez wieki kształtowali tutejszy krajobraz.

W samej wsi można jeszcze spotkać łemkowskie chyże – tradycyjne drewniane zagrody gdzie wszystko mieściło się pod jednym dachem.

Dla kogo te miejsca

Cerkwie w Hańczowej i Bartnem to propozycja dla ludzi zainteresowanych autentyczną historią, nie przerobioną na turystyczny produkt. Nie znajdziesz tu tablic informacyjnych na każdym kroku ani przewodników czekających z gotową opowieścią. Trzeba przyjść z własną ciekawością i otwartością.

Miłośnicy architektury drewnianej docenią detale konstrukcyjne i różnice między typami cerkwi łemkowskich. Fotografowie znajdą kadry pełne klimatu – stare drewno, otoczenie drzew, charakterystyczne proporcje budowli. Rodziny z dziećmi mogą spokojnie zwiedzać obiekty, choć warto wcześniej opowiedzieć młodszym podróżnikom o historii tego regionu żeby wizyta miała sens.

Hańczowa i Bartne leżą w dolinie Ropy, między Uściem Gorlickim a Wysową-Zdrój. To teren gdzie po wysiedleniach wróciło najwięcej Łemków, więc kultura jest tu wciąż żywa, nie tylko zabytkowa.

Informacje praktyczne – jak zwiedzać cerkwie na Łemkowszczyźnie

Cerkiew w Hańczowej należy do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego i jest czynną świątynią parafialną. Wpisana do rejestru zabytków od 1961 roku, znajduje się na Małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej. Zwiedzanie możliwe poza godzinami nabożeństw, warto wcześniej sprawdzić czy cerkiew jest otwarta lub zapytać lokalnie o klucz. Wstęp zwykle bezpłatny, można zostawić ofiarę na utrzymanie świątyni.

Starsza cerkiew w Bartnem (muzeum) ma ustalone godziny otwarcia i bilet łączony obejmujący zagrodę i cerkiew. Konkretne ceny i godziny najlepiej sprawdzić w Muzeum Okręgowym w Gorlicach, które zarządza obiektem. Młodsza cerkiew prawosławna jest czynną świątynią, zwiedzanie podobnie jak w Hańczowej – poza nabożeństwami, z szacunkiem dla miejsca kultu.

Dojazd do obu miejscowości samochodem z Gorlic czy Krynicy nie sprawia problemu – drogi lokalne, ale przejezdne. Parking przy cerkwiach możliwy na poboczu lub w pobliżu. Komunikacja publiczna ograniczona, lepiej mieć własny transport.

Na zwiedzanie każdej cerkwi wystarczy 20-30 minut, chyba że ktoś chce dłużej posiedzieć, poczuć klimat. W Bartnem warto doliczyć czas na ekspozycję kamieniarstwa w spichlerzu i spacer po cmentarzu. Łącznie spokojnie można zaplanować pół dnia na obie miejscowości, zwłaszcza jeśli połączy się to z jazdą doliną Ropy i odwiedzinami innych cerkwi w okolicy – Wysowa, Uście Gorlickie, Bielanka czy Bodaki tworzą razem szlak który pokazuje bogactwo łemkowskiej architektury sakralnej.

Pamiętaj że cerkwie to miejsca kultu, nie tylko zabytki. Odpowiedni strój i zachowanie to podstawa – nie hałasować, nie przeszkadzać jeśli ktoś się modli, pytać o pozwolenie na robienie zdjęć wewnątrz.