Bazylika Kolegiacka Świętej Trójcy

Bazylika Kolegiacka Świętej Trójcy w Krośnie to najstarsza świątynia tego podkarpackiego miasta, której historia sięga 1342 roku. Fara krośnieńska, jak często nazywają ją mieszkańcy, łączy w sobie gotycką architekturę z barokowym wystrojem wnętrza, tworząc fascynującą mieszankę stylów. Wnętrze kryje dzieła weneckich mistrzów, wczesnobarokowe nagrobki i jedno z największych sklepień sieciowych w regionie.

Historia bazyliki od średniowiecza po czasy współczesne

Powstanie kościoła wiąże się bezpośrednio z lokacją miasta w połowie XIV wieku. Pierwsza ceglana gotycka świątynia miała rozmiary odpowiadające dzisiejszemu prezbiterium. Kiedy Krosno zaczęło się bogacić, a liczba mieszkańców rosła, przestrzeń okazała się niewystarczająca.

Rozbudowa polegała na połączeniu prezbiterium z sąsiednią wieżą murów obronnych poprzez dobudowanie pięcioprzęsłowej nawy. Fragment tej średniowiecznej wieży przetrwał do dziś jako południowo-zachodnia kruchta. W XV wieku, gdy miasto przeżywało okres prawdziwego rozkwitu gospodarczego, dobudowano kolejne kaplice: Św. Anny, Św. Wojciecha, Matki Boskiej Szkaplerznej oraz Świętych Piotra i Pawła. Prezbiterium nadbudowano i przykryto późnogotyckim sklepieniem sieciowym, które zachowało się w niemal niezmienionej formie.

Przełomowym momentem w dziejach świątyni był pożar miasta w 1638 roku. Renowację przeprowadził ówczesny proboszcz Kasper Rożyński przy wsparciu finansowym Wojciecha Roberta Portiusa – bogatego mieszczanina szkockiego pochodzenia. Portius sprowadził włoskiego architekta Vincenzo Petroniego, który przekształcił kaplicę Świętych Piotra i Pawła w rodzinne mauzoleum. To właśnie wtedy gotycka świątyniazyskała manierystyczny i barokowy charakter, który definiuje jej obecny wygląd.

Kościół był konsekrowany w 1512 roku przez Macieja Drzewickiego. W latach 1818-1867 oraz 1918-1924 podobna świątynia w Janowie Podlaskim pełniła funkcję katedry diecezjalnej, co pokazuje rangę kościołów pod tym wezwaniem w dawnej Polsce.

Skarby artystyczne i wyposażenie wnętrza

Ołtarz główny z lat 30. XVII wieku przyciąga wzrok monumentalną kompozycją. Centralnym punktem jest obraz „Adoracja Trójcy Świętej i Matki Boskiej” autorstwa Tomasza Dolabelli, weneckiego malarza działającego na dworze polskich królów. Obok znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem namalowany według ryciny rzymskiego rytownika Antonia Caranzani oraz „Adoracja Najświętszego Sakramentu” wykonana na podstawie grafiki antwerpskiego artysty Antoniego Wierixa.

W lewej ścianie prezbiterium można zobaczyć płytę nagrobną biskupa Stanisława Tarły z herbem „Topór” i insygniami biskupimi. Inskrypcja wskazuje datę 14 grudnia 1544 roku. Prawdziwą perełką sztuki sepulkralnej jest nagrobek Jana Skotnickiego i jego żony Zofii z Ligęzów – postaci, która stała się pierwowzorem Rejenta Milczka z „Zemsty” Aleksandra Fredry. Ten wczesnobarokowy pomnik uznawany jest za wybitne dzieło tego okresu.

Architektura wnętrza zachwyca późnogotyckim sklepieniem sieciowym w prezbiterium. Dwunawowy korpus świątyni pierwotnie nakrywało pięć przęseł sklepienia o elementach trójpodporowych, wspartych na czterech filarach międzynawowych. Ten typ konstrukcji był bardzo popularny w Małopolsce za czasów Kazimierza Wielkiego i można go porównać do realizacji w Wiślicy, Niepołomicach czy Nowym Sączu.

Dzwonnica i słynny dzwon Urban

Obok bazyliki wznosi się wczesnobarokowa dzwonnica wzniesiona w latach 1637-1651, również z fundacji Wojciecha Roberta Portiusa. Trzykondygnacyjna budowla zwieńczona jest hełmem z blachy miedzianej, który stanowi charakterystyczny element panoramy Krosna.

W dzwonnicy zawieszony jest dzwon „Urban” – jeden z największych dzwonów w Polsce. Jego dźwięk rozlega się nad miastem podczas najważniejszych uroczystości kościelnych i państwowych.

Kaplica Portiusów (Porcjuszów) to rodzinne mauzoleum szkockiego kupca, który przyczynił się do barokowej przebudowy świątyni. Włoski architekt Vincenzo Petroni nadał jej charakter typowy dla włoskiego baroku, co wyróżnia ją na tle innych kaplic.

Dla kogo ta atrakcja

Bazylika to miejsce przede wszystkim dla miłośników historii sztuki i architektury sakralnej. Połączenie gotyckiej struktury z barokowymi elementami wystroju daje wgląd w ewolucję stylów architektonicznych na przestrzeni wieków. Osoby zainteresowane malarstwem docenią dzieła Dolabelli i innych mistrzów.

Nie trzeba być ekspertem, żeby poczuć atmosferę tego miejsca. Samo wnętrze robi wrażenie swoją przestrzennością i bogactwem detali. Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę z poznawaniem historii miasta – świątynia była świadkiem najważniejszych wydarzeń w dziejach Krosna przez prawie 700 lat.

Warto zajrzeć tu również podczas zwiedzania Rynku i pobliskiego Muzeum Podkarpackiego ze słynną kolekcją lamp naftowych. Wszystkie te atrakcje znajdują się w niewielkiej odległości od siebie.

Informacje praktyczne – godziny, dojazd, zwiedzanie

Bazylika mieści się przy ulicy Józefa Piłsudskiego 5 w centrum Krosna. Świątynia jest czynna codziennie, jednak jako kościół parafialny funkcjonuje przede wszystkim jako miejsce kultu. Zwiedzanie możliwe jest poza godzinami nabożeństw – najlepiej przyjść w ciągu dnia w dni powszednie, gdy nie odbywają się msze święte.

Wstęp do bazyliki jest bezpłatny. Warto zachować odpowiedni strój i ciszę, pamiętając że to miejsce aktywnego kultu religijnego. Fotografowanie zazwyczaj dozwolone, ale lepiej upewnić się w zakrystii lub u obecnych w kościele osób.

Dojazd do centrum Krosna nie sprawia problemów. Miasto leży przy trasie krajowej nr 28 łączącej Zator z Medyką. Z Krakowa to około 130 km (niecałe 2 godziny jazdy), z Rzeszowa około 60 km (godzina drogi). Centrum miasta objęte jest strefą płatnego parkowania, ale w okolicy znajduje się kilka miejsc parkingowych.

Na zwiedzanie samej bazyliki warto przeznaczyć 30-45 minut. Jeśli planuje się dokładne obejrzenie wszystkich kaplic, ołtarzy i nagrobków, można zostać dłużej. Dobrym pomysłem jest połączenie wizyty z przechadzką po krośnieńskim Rynku i odwiedzeniem dzwonnicy (jeśli jest otwarta dla zwiedzających).

Więcej informacji można znaleźć na stronie parafii: www.fara-krosno.pl. Tam dostępne są aktualne godziny mszy świętych i ewentualne informacje o czasowym zamknięciu świątyni.

Co jeszcze warto zobaczyć w okolicy

Krosno to nie tylko bazylika. Zaledwie kilkaset metrów dalej znajduje się Muzeum Podkarpackie z największą w Europie kolekcją lamp naftowych – miasto było ważnym ośrodkiem przemysłu naftowego w XIX wieku. Muzeum Rzemiosła mieści się w zabytkowej kamienicy „Dom pod Zegarem” i prezentuje dzieje rzemiosła Polski południowo-wschodniej.

Sam Rynek w Krośnie zachował historyczny układ z kamienicami z różnych epok. Spacer uliczkami starego miasta pozwala poczuć atmosferę prowincjonalnego, ale bogatego w przeszłości miasta handlowego.

Krosno było jednym z najbogatszych miast Królestwa Polskiego w XV i XVI wieku dzięki handlowi winem węgierskim i suknem. To właśnie te pieniądze pozwoliły na budowę i wyposażenie tak okazałej świątyni farnej.

Dla osób planujących dłuższy pobyt w regionie, Krosno stanowi dobry punkt wypadowy do Bieszczadów (około 80 km) czy Beskidu Niskiego. W samym mieście warto spróbować lokalnych specjałów w restauracjach przy Rynku – kuchnia podkarpacka łączy wpływy polskie, węgierskie i żydowskie.